Historia

Artur Pollok

Z HISTORII TOWARZYSTWA EKONOMICZNEGO W KRAKOWIE

Ekonomia, jako dyscyplina naukowa, jest stosunkowo młodą gałęzią wiedzy. Za datę wyodrębnienia się jej jako nauki przyjmuje się 1776 r., kiedy to opublikowana została praca angielskiego ekonomisty Adama Smitha pt. Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów. Ekonomia liczy sobie zatem niewiele (oczywiście w porównaniu z innymi dyscyplinami naukowymi), bo 230 lat. Nie oznacza to jednak, że dopiero w 1776 r. pojawiły się pierwsze wzmianki na tematy ekonomiczne. Odnajdujemy je bowiem już w starożytności, chociażby w pracach wielkiego myśliciela greckiego tej epoki – Arystotelesa. W konsekwencji myśl ekonomiczna – chociaż nie uznana jeszcze oficjalnie za naukową – datuje się na okresy bardzo wczesne w rozwoju ludzkości. Nie dziwi zatem fakt, że towarzystwa ekonomiczne, skupiające osoby zajmujące się problematyką ekonomiczną, zaczęto tworzyć wcześniej niż w owym sławetnym w historii ekonomii jako nauki 1776 r.

Pierwsze towarzystwa ekonomiczne powstały w Europie w drugiej połowie XVIII w. Jednym z nich było angielskie Towarzystwo Ekonomiczne w Glasgow (do którego należał wspomniany już Adam Smith), w 1765 r. zostało założone w Rosji Wolne Towarzystwo Ekonomiczne, a w 1767 r. we Francji fizjokraci zorganizowali się w tzw. Stronnictwo Ekonomistów. Głównym celem ich działania było wspieranie rozwoju wiedzy ekonomicznej oraz jej popularyzacja, a także popieranie określonej polityki gospodarczej. Potrzeba zrzeszania się ekonomistów w poszczególnych krajach sprawiła, że w drugiej połowie XIX w. towarzystwa ekonomiczne istniały już w większości krajów stanowiących wówczas główne ośrodki rozwoju teorii ekonomicznej (a zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, Niemczech i Austrii). Na kontynencie amerykańskim ośrodek myśli ekonomicznej zaczął kształtować się nieco później, bo dopiero pod koniec XIX w., co zaowocowało w 1885 r. powstaniem pierwszego pozaeuropejskiego stowarzyszenia ekonomistów o charakterze naukowym i zawodowym, tj. Amerykańskiego Towarzystwa Ekonomicznego.

Na ziemiach polskich rozwój zorganizowanego ruchu ekonomicznego napotykał zupełnie odmienne warunki niż w wyżej wymienionych krajach. Brak bytu państwowego Polski w wyniku utraty niepodległości i podziału naszych ziem pomiędzy trzech zaborców wyraźnie ograniczał możliwości rozwoju nauki. I chociaż sytuacja ta nie sprzyjała powstawaniu towarzystw naukowych, to jednak próby takie były podejmowane. Polscy naukowcy zdawali sobie bowiem sprawę, że rozwój nauki jest potężnym orężem w walce o przetrwanie narodu. Zasadniczą rolę w tym względzie odegrało powołanie do życia w 1800 r. Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie. Wkrótce po tym zaczęły powstawać również w innych miastach ziem polskich zaanektowanych przez zaborców towarzystwa o charakterze naukowym (zarówno ogólnym, jak i specjalistycznym). Nie było jednak wśród nich organizacji zrzeszających wyłącznie ekonomistów, chociaż niektóre miały wyraźny cel ekonomiczny, jakim było popieranie określonej działalności gospodarczej. Tak więc np. na terenie zaboru pruskiego w 1802 r. zostało założone w Międzychodzie Towarzystwo Ekonomiczne Międzyrzeckie, którego zainteresowania dotyczyły głównie poprawy gospodarki rolnej, a w 1867 r. w Galicji (zabór austriacki) utworzono Towarzystwo Prawnicze w Krakowie , mające na celu rozwijanie zarówno w teorii, jak i praktyce prawoznawstwa oraz nauk ekonomiczno-społecznych. Działalność tego ostatniego można uznać za prekursorską dla kształtowania się ruchu ekonomicznego na ziemi krakowskiej, chociaż jego statut pierwotnie dopuszczał możliwość członkostwa w nim wyłącznie osób będących prawnikami.

Funkcjonowanie Towarzystwa Prawniczego w Krakowie w początkowym okresie nie było jednak zbyt owocne, nawet do tego stopnia, że fakt jego istnienia nie zdołał się utrwalić w świadomości społeczności naukowej Krakowa. Nader wyraźnie świadczy o tym wyrażone w 1884 r. na posiedzeniu Komisji Prawniczej Akademii Umiejętności stwierdzenie, że „(...) Towarzystwa Prawniczego niestety dotąd w Krakowie nie ma”. Dopiero, gdy we wrześniu 1887 r. – a więc po 20 latach od założenia Towarzystwa – odbywał się w Krakowie I Zjazd Prawników i Ekonomistów Polskich, ponownie odżyła potrzeba ściślejszej łączności pomiędzy prawnikami i ekonomistami. Zjazd ten zalecił wybranym przez siebie delegatom reaktywowanie Towarzystwa, co nastąpiło 16 listopada 1887 r. podczas Walnego Zgromadzenia odbywającego się w Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zgromadzenie to rozpoczęło nowy, bardzo dynamiczny okres działalności Towarzystwa.

Wkrótce po reaktywowaniu Towarzystwa Prawniczego w Krakowie, bo zaledwie trzy tygodnie później, tj. 8 grudnia 1887 r., w sali Rady Miasta Krakowa odbyło się pierwsze spotkanie jego członków mające na celu – zgodnie z zamysłem Wydziału Towarzystwa (jak wówczas nazywano jego Zarząd) – omówienie tematu naukowego i praktycznego. Wówczas to sekretarz Wydziału – dr Franciszek Kasparek, składając sprawozdanie z dotychczasowej działalności Towarzystwa wyraził opinię, że: „Działalność Towarzystwa rozwija się dotąd na zasadzie statutu z 1867 r., który już potrzebom dzisiejszym nie odpowiada. Mianowicie chodzi o to, aby umożliwić przystęp osobom, które nie będąc prawnikami, zajmują się badaniami ekonomicznymi i społecznymi”. Chociaż bowiem Towarzystwo Prawnicze w Krakowie zajmowało się na mocy swojego statutu nie tylko kwestiami prawnymi, lecz również ekonomiczno-społecznymi, to jednak – jak już wspomniano – zrzeszało ono wyłącznie prawników. W rezultacie doszło do zmiany statutu Towarzystwa polegającej na stworzeniu możliwości członkostwa w nim ekonomistom (niekoniecznie będącym jednocześnie prawnikami) oraz poszerzenia nazwy Towarzystwa poprzez dodanie do niej członu „i Ekonomiczne”. Nie bez znaczenia dla tego procesu był fakt utworzenia w 1883 r. na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego Katedry Ekonomii Politycznej, co było wyrazem uznania przez tę wszechnicę ekonomii jako samodzielnej dyscypliny naukowej i jednocześnie dało asumpt do kształtowania się w Krakowie ośrodka akademickiej myśli ekonomicznej.

Przemiany organizacyjne Towarzystwa stworzyły ekonomistom dogodne warunki do ich szerokiej – w pewien sposób zinstytucjonalizowanej – współpracy w celu rozwoju myśli ekonomicznej. Obok sposobności organizacji odczytów, poruszających rozmaite zagadnienia, tak o wymiarze teoretycznym, jak i praktycznym (a więc dotyczących aktualnych problemów społeczno-gospodarczych kraju oraz świata), podczas których dochodziło do bezpośredniej wymiany poglądów, ekonomiści mieli również możliwość publikowania swoich prac w „Czasopiśmie Prawniczym i Ekonomicznym”. Jego wydawanie było zresztą jedną z najbardziej znaczących i widocznych, a także konsekwentnie realizowanych inicjatyw Towarzystwa (wespół z Wydziałem Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego). Ówczesną działalność Towarzystwa w zakresie problematyki ekonomicznej kreowali tak wybitni jego członkowie, jak m.in.: Stanisław Szczepanowski (ekonomista i działacz gospodarczy), Włodzimierz Czerkawski (profesor ekonomii na Uniwersytecie Jagiellońskim), Zofia Daszyńska-Golińska (uważana za pierwszą kobietę zajmującą się w Polsce badaniami ekonomicznymi) oraz Adam Krzyżanowski (profesor ekonomii na Uniwersytecie Jagiellońskim).

Towarzystwo Prawnicze i Ekonomiczne w Krakowie, chociaż mające ze swej natury charakter regionalny (związane było bowiem głównie ze środowiskiem naukowym Uniwersytetu Jagiellońskiego), utrzymywało liczne kontakty z prawnikami i ekonomistami z innych ziem polskich. Jego członkowie uczestniczyli aktywnie w kolejnych Zjazdach Prawników i Ekonomistów Polskich, których do wybuchu I wojny światowej odbyło się sześć, w tym pięć zwyczajnych (I – w 1887 r. w Krakowie; II – w 1889 r. we Lwowie; III – w 1893 r. w Poznaniu; IV – w 1906 r. w Krakowie; V – w 1912 r. we Lwowie) oraz jeden nadzwyczajny (w 1894 r. we Lwowie), a po jej zakończeniu kolejne dwa (VI – w 1920 r. w Warszawie; VII – w 1922 r. w Poznaniu). Działania te sprzyjały poznawaniu problemów społeczno-ekonomicznego rozwoju na ziemiach polskich, a w okresie zaborów umocniły także przekonanie, że pomimo politycznego podziału tych ziem stanowią one gospodarczą całość i mają wspólne interesy.

W 1903 r. doszło do założenia w Krakowie Towarzystwa Pielęgnowania Nauk Społecznych, zrzeszającego osoby interesujące się problemami społeczno-ekonomicznymi. Jego powstanie miało dwojaki wymiar. Po pierwsze, było próbą organizacyjnego oddzielenia się ekonomistów od prawników, a więc ich instytucjonalnego wyodrębnienia z Towarzystwa Prawniczego i Ekonomicznego w Krakowie, które z uwagi na swą genezę wciąż było zdominowane przez prawników. Po drugie zaś, nowo powstałe Towarzystwo miało już charakter ponadregionalny, co sprzyjało szerszej integracji środowiska ekonomistów. W rzeczywistości jednak powstanie Towarzystwa Pielęgnowania Nauk Społecznych nie miało na celu całkowitej „sanacji” ekonomistów od prawników, lecz raczej stworzenie możliwości ich bardziej samodzielnego funkcjonowania. Pomiędzy obydwoma Towarzystwami istniała bowiem wciąż więź personalna (np. jednocześnie należeli do nich – wspomniani już wcześniej – Włodzimierz Czerkawski, Zofia Daszyńska-Golińska oraz Adam Krzyżanowski), a ich działalność wzajemnie się uzupełniała. Co więcej, oba prowadziły równolegle bardzo aktywną działalność, sięgającą okresu I wojny światowej.

Odzyskanie przez Polskę w 1918 r. niepodległości postawiło przed całym społeczeństwem nowe wyzwania, o najdonioślejszym znaczeniu, podyktowane koniecznością politycznej i ekonomicznej odbudowy państwa, zniszczonego zarówno w wyniku zaborów, jak i działań wojennych. Sprostanie im wymagało od prawników i ekonomistów poszukiwania zupełnie nowych (a zwłaszcza odrębnych) form organizacyjnych dla swojej działalności, co w zasadzie doprowadziło do rozpadu instytucjonalnej jedności tych profesji. Wprawdzie po zakończeniu I wojny światowej odbyły się jeszcze dwa Zjazdy Prawników i Ekonomistów Polskich – na co zwrócono już uwagę – to jednak na nich obu również w kwestii zjazdów postulowano potrzebę ich „zawodowego” oddzielenia. Koncepcja ta została jednak zrealizowana dopiero w 1929 r., kiedy to w Poznaniu ekonomiści obradowali na „własnym” I Zjeździe Ekonomistów Polskich. Pozostawmy jednak tę sprawę i powróćmy na ziemię krakowską, gdzie przedstawiciele świata nauki i praktyki gospodarczej powołali w trzy lata po zakończeniu I wojny światowej jedno z pierwszych w niepodległej Polsce, samodzielne Towarzystwo Ekonomiczne w Krakowie.

Tak więc 15 lutego 1921 r. szereg wybitnych osobistości Krakowa wystosowało do obywateli miasta odezwę, w której czytamy: „Rozwinięcie życia gospodarczego w naszym państwie napotyka na trudności, na które natrafia każda praca, rozpoczynająca się od podstaw. Zwiększają się one jednak wskutek tego, że równocześnie budujemy państwo od podstaw także pod względem politycznym, a nadto żyjemy w epoce, w której dokonują się doniosłe przemiany społeczne. Aby te trudności pokonać, muszą wszyscy obywatele wedle sił i zdolności współdziałać w rozwiązywaniu nasuwających się codziennie problemów i w budowaniu fundamentów na przyszłość. Poczuciem tego obowiązku wiedzeni podpisani pragną założyć stowarzyszenie pod nazwą «Towarzystwo Ekonomiczne w Krakowie»”. Do działania w nim sygnatariusze odezwy zaprosili wszystkich chcących aktywnie uczestniczyć w ekonomicznej odbudowie państwa w oparciu o zasady liberalizmu gospodarczego, bez względu na wykonywany zawód oraz zapatrywania polityczne. W dwa tygodnie później, tj. 1 marca 1921 r., odbyło się pierwsze Walne Zgromadzenie Towarzystwa, na którym uchwalono jego statut oraz dokonano wyboru władz – Wydziału (jako organu zarządzającego) oraz Komitetu Rewizyjnego (jako organu kontrolnego, sprawującego nadzór nad księgami rachunkowymi i kasą Towarzystwa).

Statut Towarzystwa określał jego cele, precyzował środki służące do ich osiągnięcia, wskazywał prawa oraz obowiązki członków zwyczajnych (w tym prawnych) i honorowych, jak również wymieniał organy Towarzystwa oraz zasady ich wyłaniania i funkcjonowania. Do celów jego działania, sprecyzowanych w § 2, zaliczał: a) popieranie dążeń do powiększenia wytwórczości narodu, na zasadzie wolności gospodarczej, b) pielęgnowanie nauki gospodarstwa we wszystkich jej gałęziach i rozpatrywanie aktualnych zjawisk życia ekonomicznego, c) ocenę projektów ustawodawczych, ustaw i rozporządzeń, dotyczących wszelkich dziedzin gospodarstwa społecznego, d) popularyzację wiadomości ekonomicznych w społeczeństwie. Bardzo ważnym zapisem w statucie był zapis zawarty w § 5, współcześnie nie wprowadzany już do statutów tego typu organizacji, a mianowicie stanowiący, że „Wnoszenie sporów partyjno-politycznych do prac Towarzystwa jest wzbronione”.

Pierwszy Wydział Towarzystwa składał się z 15 członków. Funkcję prezesa powierzono baronowi Janowi Götzowi-Okocimskiemu, a wiceprezesów – Janowi Kantemu Fedorowiczowi (prezydentowi miasta Krakowa) oraz Stanisławowi Estreicherowi (rektorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego). W przemówieniu wygłoszonym przez barona Jana Götza-Okocimskiego z okazji założenia Towarzystwa padły znamienne słowa, które można byłoby uznać za jego exposé jako prezesa, a nawet szerzej – za wyznaczające, używając dzisiejszego określenia, misję Towarzystwa. Oto one: „Chcemy być okiem, które dostrzega bogactwa drzemiące w kraju i ludności. Chcemy być uchem, które chwyta potrzeby ogólne i środki dążące do ich zaspokojenia. Chcemy być mózgiem, który rozważa, krytykuje, wskazuje drogę. Niemniej jednak działalność nasza nie będzie tylko papierowa, dydaktyczna lub agitacyjna. Staraniem naszym będzie, aby wszystko to, co powiemy lub napiszemy, przemieniało się w czyn. Tylko też z tego punktu widzenia podejmować się będziemy zadań, które uważać będziemy za ważne. Nie chcemy być ani szkołą, ani akademią; ambicją naszą będzie stać się centralnym źródłem, z którego każda produkcja musi czerpać, aby nie popaść w zastój, nie uschnąć, nie zmartwieć, nie ulec trudnościom i przeszkodom”.

Od samego początku istnienia Towarzystwa jego działalność podporządkowana była zasadniczemu celowi, jakim było gospodarcze umacnianie odrodzonego państwa polskiego. Działacze Towarzystwa doskonale zdawali sobie sprawę z faktu, że „słaba” gospodarka zagraża wewnętrznej stabilności państwa i jego międzynarodowemu bezpieczeństwu. W 1921 r. Polska była już wprawdzie krajem posiadającym w miarę ukształtowany system polityczny, ale wciąż borykającym się z wieloma poważnymi problemami gospodarczymi, a zwłaszcza niedorozwojem przemysłu. W pierwszej połowie lat 20. XX w. dołączyły do nich ogromne trudności budżetowe, które przerodziły się w największy w historii Polski kryzys walutowy, skutkujący inflacją na niespotykaną dotąd skalę. Koniec lat 20. minionego stulecia przyniósł natomiast najgłębsze załamanie koniunktury w dotychczasowych dziejach gospodarki kapitalistycznej, które zapoczątkowało światowy kryzys gospodarczy o skutkach rozciągających się na prawie całą trzecią dekadę XX w. Wszystkie te problemy stanowiły przedmiot głębokiej troski działaczy Towarzystwa.

W ramach Towarzystwa prowadzona była szeroka działalność badawcza, odczytowa, publicystyczna oraz wydawnicza, ukierunkowana na poszukiwanie środków służących rozwiązywaniu problemów trapiących polską gospodarkę. W najważniejszych sprawach Towarzystwo występowało nawet z inicjatywami ustawodawczymi oraz kierowało do władz państwowych memoriały, w których prezentowało swoje stanowisko w danej kwestii, jak również proponowało podjęcie określonych środków zaradczych. Przez cały okres istnienia (do wybuchu II wojny światowej) w swoich działaniach było ono wierne zasadom liberalizmu ekonomicznego. Wszelkie formy interwencjonizmu państwowego przejawiające się w etatyzacji gospodarki, czy też sprzyjające jej kartelizacji, zawsze spotykały się ze zdecydowaną krytyką ze strony Towarzystwa.

Przyjęcie przez działaczy Towarzystwa koncepcji wolności gospodarczej, jako fundamentu dla prowadzonej działalności, było wynikiem ścisłego personalnego powiązania go z przedstawicielami tzw. szkoły krakowskiej, która grupowała naukowców z Uniwersytetu Jagiellońskiego o nastawieniu liberalnym lub neoliberalnym. Niekwestionowanym przywódcą tej szkoły był Adam Krzyżanowski, od 1923 r. pełniący funkcję wiceprezesa Towarzystwa, a od 1930 r. będący jego prezesem. Obok niego warto wymienić tutaj również dwóch innych czołowych działaczy szkoły krakowskiej, wchodzących przez wiele lat w skład władz Towarzystwa, Adama Heydla i Ferdynanda Zweiga (uczniów Adama Krzyżanowskiego), których poglądy także wywarły niezatarte piętno na działalności Towarzystwa.

W działalności Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie można wyróżnić dwa zasadnicze nurty. Pierwszy – o nastawieniu praktycznym, a więc koncentrujący się na diagnozie i poszukiwaniu rozwiązań aktualnych problemów społeczno-gospodarczych, oraz drugi – poświęcony zagadnieniom o charakterze teoretycznym. W latach 20. ubiegłego wieku zajmowano się głównie integracją gospodarczą kraju, problemami skarbowymi i powstałym w ich następstwie kryzysem walutowym oraz zachodzącymi procesami inflacyjnymi (hiperinflacją). Przełom lat 20. i 30. XX w., który przyniósł – wspomniany już – „wielki kryzys”, skoncentrował uwagę działaczy Towarzystwa na problemach cyklicznego rozwoju gospodarki oraz przezwyciężeniu deflacji pogłębiającej negatywne skutki recesji gospodarczej. Działacze Towarzystwa uczestniczyli także w debacie na temat dróg rozwoju społeczno-gospodarczego Polski, toczącej się przez cały okres międzywojenny. Postulowali zmianę struktury gospodarczej kraju z rolnej na przemysłowo-rolniczą oraz rozwój oparty na prywatnej przedsiębiorczości. Prace członków Towarzystwa wniosły niepodważalny wkład w rozwój teorii ekonomii w wielu jej dziedzinach.

Z zakresu teorii pieniądza i polityki pieniężnej na szczególną uwagę zasługują następujące prace, wydane nakładem Towarzystwa w 1923 r.: O naprawie skarbu Rzeczypospolitej (praca zbiorowa), Złoty polski (Ferdynanda Zweiga) oraz Naprawa skarbu i waluty w Austrii w latach 1922 i 1923 (Adama Krzyżanowskiego i Leona Oberlendera). Ich autorzy dowodzili, że stabilizacja pieniądza wymaga przede wszystkim równowagi budżetowej, korzystnego bilansu płatniczego oraz uzyskania pożyczki zagranicznej pozwalającej „ściągnąć” z rynku nadmiar waluty krajowej. Z poglądami tymi ścierało się stanowisko tzw. szkoły warszawskiej (nowatorskiej), ostatecznie wcielone w życie przez rząd pod kierunkiem Władysława Grabskiego (jednego z jej przedstawicieli), postulujące przeprowadzenie reform skarbowych w oparciu o możliwości wewnętrzne (m.in. waloryzację podatków i zaciągnięcie długu publicznego). W późniejszym okresie, gdy po pokonaniu hiperinflacji i ustabilizowaniu waluty krajowej znów pojawiły się tendencje inflacyjne, ekonomiści Towarzystwa ponownie podkreślali rolę zagranicznych pożyczek stabilizacyjnych w kształtowaniu równowagi pieniężnej, co tym razem znalazło swoje urzeczywistnienie.

Poza powyższymi nie sposób pominąć trzech innych prac opublikowanych w ramach wydawnictwa Towarzystwa, mających na gruncie polskiej ekonomii wymiar prekursorski. Chodzi mianowicie o następujące prace: Terytorialne rozmieszczenie przemysłu (Witolda Krzyżanowskiego, z 1927 r.), Ekonomia a technika (Ferdynanda Zweiga, z 1935 r.) oraz Teoria dochodu społecznego (Adama Heydla, z 1935 r.). Pierwsza z nich podejmowała pionierskie wówczas zagadnienie teorii lokalizacji przemysłu, druga zapoczątkowała badania nad rolą i znaczeniem techniki w rozwoju gospodarczym, a trzecia w zakresie ekonomiki konsumpcji oraz zastosowania matematyki w teorii ekonomii.

Gdy w 1928 r. w polskiej gospodarce pojawiły się pierwsze symptomy zagrożenia kryzysowego, działacze Towarzystwa postulowali niezwłoczne podjęcie działań antykryzysowych, polegających na prowadzeniu polityki twardego finansowania. W następnym roku, podczas I Zjazdu Ekonomistów Polskich (i zarazem ostatniego w międzywojennej historii Polski), Adam Krzyżanowski dokonał oceny sytuacji gospodarczej kraju przez pryzmat teorii przeinwestowania, co jeszcze dobitniej uzasadniło konieczność zastosowania zaproponowanych przez Towarzystwo działań zaradczych. W połowie 1932 r. grono członków Towarzystwa wystąpiło z memoriałem skierowanym do rządu, w którym sformułowano program walki z kryzysem, głównie w zakresie polityki walutowej. Nie był to zresztą ani pierwszy, ani ostatni tego typu dokument powstały w ramach działalności Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie.

Działalność Towarzystwa miała charakter bardzo pragmatyczny, a zarazem konstruktywny. Realizowane badania miały na celu nie tylko diagnozę problemu, ale również wskazanie środków zaradczych. Przykładem takiej działalności są także – poza powyższymi formami pracy – przeprowadzane przez Towarzystwo badania ankietowe dotyczące najbardziej ważkich ówczesnych problemów gospodarczych kraju. W badania te włączali się często wybitni znawcy danej problematyki, a ich wyniki publikowane były w prasie lub w formie specjalnych wydawnictw. O wadze podejmowanych zagadnień świadczą chociażby następujące ankiety: na temat oszczędności budżetowych i polityki fiskalnej państwa (1921 r.), na temat Naczelnej Izby Gospodarczej (1922 r.), na temat reformy administracji publicznej (1923 r.) oraz na temat reformy rolnej (1926 r.).

Rezultatem prowadzonej działalności badawczej było wiele inicjatyw ustawodawczych ze strony Towarzystwa. W ten sposób chciano uzyskać wpływ na kształt określonych rozwiązań instytucjonalnych w gospodarce, tak aby odpowiadały one założeniom liberalizmu gospodarczego, którym hołdowało Towarzystwo. Jedną z ustaw przygotowanych przez specjalną komisję Towarzystwa, uchwaloną przez Sejm w styczniu 1924 r., była ustawa o pełnomocnictwach dla rządu. Na jej mocy prezydent Rzeczypospolitej był upoważniony do wydawania rozporządzeń na podstawie uchwał Rady Ministrów w okresie półrocznym. Wiele projektów ustaw opracowanych przez Towarzystwo nie zostało jednak przyjętych przez Sejm, co wszakże nie oznacza, że nie znalazły one żadnego oddźwięku merytorycznego w pracach legislacyjnych władzy ustawodawczej.

Bardzo ważną formą działalności Towarzystwa było organizowanie odczytów publicznych, a więc o charakterze otwartym, poświęconych zagadnieniom teoretycznym oraz głównym problemom ówczesnego życia gospodarczego. Stanowiły one najbardziej dogodne forum wymiany poglądów, a często również źródło inspiracji środowiska ekonomicznego do podejmowania określonych działań, czy to w formie rozszerzonych badań naukowych, czy też o wymiarze praktycznym. Odczyty cieszyły się dużym zainteresowaniem nie tylko ze strony członków Towarzystwa, ale również przedstawicieli władz Krakowa, praktyków gospodarczych oraz młodzieży. Rokrocznie wygłaszano ok. 10 odczytów, chociaż w niektórych latach było ich znacznie więcej, jak np. w 1927 r., w którym to zorganizowano 18 odczytów. Organizowane one były przez Towarzystwo przy współudziale innych instytucji, m.in. Seminarium Agronomii Społecznej Wydziału Rolniczego Uniwersytetu Jagiellońskiego, Izby Przemysłowo-Handlowej w Krakowie  oraz Zarządu Miejskiego w Krakowie.

Upowszechnianiu myśli i kultury ekonomicznej w społeczeństwie służyła działalność publicystyczna oraz wydawnicza Towarzystwa. Prace członków Towarzystwa ukazywały się na łamach krakowskiego „Czasu”, a ponadto m.in. w takich czasopismach, jak: „Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne”, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny”, „Przegląd Gospodarczy” oraz „Przegląd Współczesny”. Gazeta „Czas” była głównym medium społecznym, gdzie zamieszczano informacje na temat bieżącej działalności Towarzystwa oraz publikowano treść (lub omówienia) odczytów. Niezależnie od tego Towarzystwo prowadziło, jak już wspomniano, również własną działalność wydawniczą – w latach 1921–1939 ukazały się łącznie 103 tomy poświęcone stosunkom społeczno-ekonomicznym II Rzeczypospolitej.

Wybuch II wojny światowej w 1939 r. przerwał 18-letni okres niezwykle aktywnej działalności Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie. Uniemożliwił również przeprowadzenie w Krakowie II Zjazdu Ekonomistów Polskich, organizowanego z jego inicjatywy. W ostatnim roku istnienia Towarzystwo skupiało 84 członków zwyczajnych, wśród których było 9 osób prawnych. Pomimo stosunkowo małej liczby działaczy, wynikającej z elitarnego charakteru Towarzystwa, odegrało ono poważną rolę w rozwoju polskiej myśli ekonomicznej okresu międzywojennego, jak również w umacnianiu odrodzonego państwa polskiego.

II wojna światowa przyniosła drastyczną w swoich konsekwencjach zmianę układu politycznego świata, a zwłaszcza Europy. Jałtański podział Starego Kontynentu dokonany w 1945 r. położył na długie lata kres prywatnej własności i wolności gospodarczej w naszym kraju. Społeczeństwo, a w jego ramach ekonomiści, stanęło wobec zupełnie nowych realiów gospodarczych, implikowanych systemem centralnego zarządzania gospodarką opartą na własności ogólnospołecznej.

Wkrótce po zakończeniu wojny, jesienią 1945 r., krakowscy ekonomiści zgromadzili się w lokalu Izby Przemysłowo-Handlowej w Krakowie, aby wznowić działalność przedwojennego Towarzystwa. Znów przed nimi, jak to miało miejsce w 1921 r., stanęło wyzwanie odbudowy państwa, zarówno pod względem politycznym jak i gospodarczym. Na spotkaniu tym zwyciężyła jednak zrodzona jeszcze w okresie międzywojennym koncepcja utworzenia ogólnopolskiej społecznej organizacji ekonomistów, a więc takiej, która skupiałaby ekonomistów naukowców i praktyków gospodarczych z całego kraju. Idea ta przyświecała żywotnie również ekonomistom z Warszawy, Łodzi, Poznania i Lublina. W efekcie nie doszło do reaktywowania dotychczasowego Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie. Jego przedstawiciele – profesorowie: Adam Krzyżanowski i Witold Krzyżanowski wraz z innymi 19 reprezentantami środowisk ekonomicznych z pozostałych wyżej wymienionych miast wzięli udział w zjeździe założycielskim Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego, odbywającym się w Łodzi w dniach 1 i 2 grudnia 1945 r.

Zgodnie z zamysłem założycieli Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego w większych miastach akademickich odbyły się Walne Zgromadzenia lokalnych środowisk ekonomistów, na których powoływano oddziały Towarzystwa. Takie Zgromadzenie odbyło się również w Krakowie 16 lutego 1946 r. W jego wyniku powstał krakowski Oddział Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego, który początkowo zakresem swojego działania obejmował poza ziemią krakowską również tereny: Śląska, Rzeszowa oraz Kielc. Stał się on naturalnym sukcesorem działalności przedwojennego Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie.


Literatura
  1. Kowalski A., Lityńska A., Raganiewicz J., Rybarski A., Szopa B., Zarys historii zorganizowanego ruchu ekonomistów w Krakowie: 1867–1993, PTE, Kraków 1993.
  2. Lis S., Historia Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie w latach 1921–1996 [w:] Funkcjonowanie gospodarki samorządowej w okresie przemian ustrojowych. Materiały konferencyjne, pod red. K. Górki, PTE, Kraków 1996.
  3. Lityńska A., Polska myśl ekonomiczna okresu międzywojennego, Wydawnictwo AE w Krakowie, Kraków 1998.
  4. Lityńska A., Szkoła Krakowska (1921–1939), Zeszyty Naukowe AE w Krakowie, Seria specjalna: Monografie, nr 59, Kraków 1983.
  5. Muszyński A., Krótki zarys historii społecznego ruchu ekonomistów i Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego [w:] 40 lat Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego na Ziemi Lubuskiej, PTE, Zielona Góra 1999.
  6. Pollok A., Zarys historii społecznego ruchu ekonomicznego na ziemi krakowskiej [w:] Gospodarka Polski na przełomie wieków. Księga jubileuszowa dla uczczenia 80. rocznicy powstania Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie, pod red. Z. Dach, PTE, Kraków 2002.
  7. Skodlarski J., Zarys historii gospodarczej Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa–Łódź 2000.
  8. Stankiewicz W., Historia myśli ekonomicznej, PWE, Warszawa 1998.


From the History of the Economic Society in Krakow (1921–1945)

Nearly three years after Poland regained independence in 1918, on 1 March 1921, a group of influential people from Krakow established the Economic Society in Krakow. Since the very beginning of its existence, the Society’s activities had been dedicated to its major objective – the economic recovery of the reborn Polish state. The Society carried out a wide range of activities including research work, lectures, journalism and publishing focused on raising funds for solving Poland’s major economic problems. The Society addressed the issues of vital importance to the Government, proposing new legislation, or submitting memoranda. For the entire period of its operations, the Society adhered to the principle of economic liberalism, which resulted from close interpersonal relationships with the so called Krakow school, representing Jagiellonian University scientists holding liberal or neo-liberal views. The outbreak of World War II in 1939 interrupted the 18-year period of the Society’s extremely active operations. After the end of the war, however, the Society was not re-established. A congress of the founders of the Polish Economic Society was held in Lodz on 1 and 2 December 1945; the participants decided to replace the existing economists’ regional societies with a national organization and local branches based in major academic centres (including Krakow).